Ένας άγιος χαμάλης! Του Πέτρου Μηλιαράκη

Ένας άγιος χαμάλης!

του Πέτρου Μηλιαράκη(*)

Ο Μανώλας ήταν γνωστός άχθοφόρος  που λειτούργησε εντός των τειχών του Ηρακλείου. Ήταν η εποχή της δεκαετίας του 50-60,  όπου το επάγγελμα του αχθοφόρου, του μεροκαματιάρη «σκλάβου» για την διακίνηση αγαθών και προϊόντων άμεσης ανάγκης, ήταν από τα καθιερωμένα σε μεγάλη έκταση.

Ένας απ’ αυτούς τους  μεροκαματιάριδες «σκλάβους» ήταν και ο Μανώλας. Ποιός  όμως ήταν αυτός ο άνθρωπος;

Ο Μανώλας δεν ήταν μια «κοινή προσωπικότητα» . Είχε χαρίσματα, δίδαξε ήθος και με το προσωπικό του ύφος δεν αφορούσε μια από τις «γραφικότητες του Ηρακλείου» της εποχής, όπως θα τον ήθελαν μερικοί που δεν τον γνώριζαν ως άνθρωπο , αλλά αφορούσε μία από τις προσωπικότητες  εκείνες όπου σήμερα στην κοινωνία με δυσκολία μπορεί να εντοπίσει κάποιος.

 Ο Μανώλας είχε τα παρακάτω χαρίσματα άγνωστα στον πολύ κόσμο. 

1) Ήταν βασικός αιμοδότης. Πολλά άτομα της κοινωνίας του Ηρακλείου σώθηκαν με την προσφορά του αίματος του, που το έδινε αφειδώς και σε τακτά χρονικά διαστήματα, παρά το ό,τι το επάγγελμα του απαιτούσε αυξημένες φυσικές δυνάμεις!

2) Ήταν, για την εποχή, καλά αμοιβόμενος. Σωματικά ήταν  θηριώδης και μπορούσε να μεταφέρει πολύ πιο πολλά προϊόντα από άλλους, και λόγω της εργατικότητας του είχε καλό μεροκάματο. Το μεροκάματο όμως το αξιοποιούσε με κάποιους τρόπους ασυνήθεις  για σήμερα. Παράδειγμα : ο Μανώλας γνώριζε «συγκεκριμένα άτομα»  στη Βίγλα (στα τότε παραπήγματα)  όπου κατοικούσε, και κατά κανόνα στήριζε άνεργους, και κοπέλες πολύ φτωχές για τους οποίες (κατά κοινή μαρτυρία) ουδέποτε σκέφτηκε πονηρά!

Το περίσσευμα λοιπόν της ημέρας το αξιοποιούσε αγοράζοντας έτοιμα τρόφιμα από γνωστά «στέκια» του  Ηρακλείου και κάθε βράδυ τα μετέφερε,εκεί που εκείνος ήξερε. Επίσης ο Μανώλας  στο τότε ευρισκόμενο φαρμακείο ,του αείμνηστου Χαλκιαδάκη, επί της οδού Έβανς ,αγόραζε φάρμακα τα οποία έδινε εκεί που γνώριζε.

3) Καθε πρωί που ξεκινούσε τη δουλειά του ο Μανώλας, έκανε το σταυρό του και πολλές φορές, ανάλογα με το δρομολόγιο, άναβε  κεράκι σε μη κεντρικές Εκκλησίες,  όπως τον Άγιο Ματθαίο,τον Άγιο Δημήτριο και την Αγία Παρασκευή. Όταν δε τον ρωτούσαν, γιατί δεν πηγαίνει και στον ´Αγιο Μηνά, απαντούσε ότι εκεί πηγαίνει πολύς κόσμος και δεν θέλω να με βλέπουν. Ωστόσο ο πατέρας μου γνώριζε ότι αποφεύγει τον Άγιο Μηνά γιατί όταν μπαίνει μέσα δεν είναι πολύ καθαρά τα ρούχα του και ο Άγιος Μηνάς είναι Μητρόπολη!..

4) Ο Μανώλας όμως είχε και  κάποιες άλλες «ιδιαιτερότητες» , που τον έκαναν πολύ λαοφιλή ,ειδικότερα στα μικρά παιδιά. 

4α) Η μία  ιδιαιτερότητα του  αφορούσε στο ότι συχνά πήγαινε κινηματογράφο σε έργα απλά ελληνικά της εποχής, τα κατά συνθήκη λεγόμενα  «κοινωνικά» και πάντα κατάλληλα! Ως γνωστόν η μαθητιώσα νεολαία  της εποχής δεν επιτρεπόταν να πηγαίνει στο σινεμά. Η περίοδος όμως των διακοπών ήταν ιδεώδης για σινεμά, οπότε με την ακαθόριστη στις τοπικές κοινωνίες επικοινωνία «όποιος πιτσιρικάς» γνώριζε οτι ο Μανώλας  κατευθύνεται στο «τάδε σινεμά» γινόταν συναγερμός!

Οι πιτσιρικάδες έκοβαν εισιτήριο για να παρακολουθήσουν όχι το έργο ,αλλά το Μανώλα,τον οποίο και περιστοίχιζαν. Ο Μανώλας είχε τη συνήθεια να παρεμβαίνει στις συνομιλίες!

Δηλαδή σχολίαζε και αντιδρούσε στο έργο! Και έτσι τα παιδιά διασκέδαζαν  με τις αντιδράσεις του Μανώλα! Χαρακτηριστική περίπτωση  ήταν όταν ο υποδυόμενος το ρόλο του ηθοποιός (κατά κανόνα πλούσιος) επιδίωκε να ξελογιάσει μια  (κατά κανόνα φτωχή) κοπέλα, σε γνώση του ότι την ξελογιάζει χωρίς να την αγαπά, τότε αλίμονο στην σχετική προβολή! ο Μανώλας  διαμαρτυρόταν έντονα και η νεολαία  του συμπαραστεκόταν!.. Απίθανες παραστάσεις του παλιού  καλού καιρού,  ανεπανάληπτες  για σήμερα.

4β) Η άλλη ιδιαιτερότητα του Μανώλα ήταν ότι κάθε καλοκαίρι, ένα μήνα περίπου ,τον διέθετε σε διακοπές άγνωστου προορισμού. Ταξίδευε με τα πλοία της τότε γραμμής με  το «Κανάρης» ή με το  «Καραϊσκάκης» . Αναφέρομαι στα παλιά καράβια της εποχής, πριν έρθουν στη ζωή μας τα ferry boats . Κάποια από τα παιδιά είχαν πρόσβαση στην ημερομηνία επιστροφής του Μανώλα, οπότε στο Ηράκλειο γινόταν το εξής αξιοθαύμαστο: Περίπου στις 6 το πρωί ικανή σε πλήθος νεολαία ήταν  ακροβολισμένη στην προβλήτα για να υποδεχτεί τον Μανώλα, οπότε ο Μανώλας έβγαινε πλάι στον πλοίαρχο  (!) που έδινε εντολές για να πλευρίσει το καράβι, και ο Μανώλας χαιρετούσε τους πιτσιρικάδες που τον χειροκροτούσαν!..Ανεπανάληπτες στιγμές!

και μια προσωπική μαρτυρία

Θέλω να κλείσω το μνημόσυνο μου αυτό και την αναφορά μου Μανώλα με την εξής περίπτωση:

Ο πατέρας μου ,γνωστός δικηγόρος του Ηρακλείου, χειριζόταν μια υπόθεση κάποιου εμπόρου ο οποίος είχε πτωχεύσει. Ο Μανώλας σύμφωνα με μαρτυρία του πατέρα μου, είχε πάρει αρκετά «αγώγια» από τον έμπορο αυτό και  είχε κερδίσει αρκετά χρήματα. Όταν ο Μανώλας πληροφορήθηκε  ότι ο πατέρας μου χειριζόταν την υπόθεση του, αφορούσε έξωση από το σπίτι του, ζήτησε αυτός να πληρώσει τα ενοίκια του «κυρ Λευτέρη», αλλά με δόσεις. Ο πατέρας μου  αιφνιδιασμένος και συγκινημένος  απο την προσφορά του Μανώλα, του είπε «ας το κάνουμε μαζί μισά-μισά». Επουδενί όμως προσχωρούσε ο Μανώλας σε αυτό. Όταν κάλεσαν  τον ιδιοκτήτη, εάν θυμάμαι καλά το όνομα του (επίθετο) ήταν Παχιαδάκης, να του δώσουν τα χρήματα για να αποτραπεί η έξωση και ο πατέρας μου του είπε ότι τα πρώτα χρήματα ήταν του Μανώλα, ο Παχιαδάκης τόσο πολύ συγκινήθηκε που παραιτήθηκε από την διαδικασία της έξωσης και άφησε τον «κυρ Λευτέρη» χωρίς καταβολή μισθωμάτων περίπου ένα χρόνο ακόμη, μέχρι που ανάσανε ο άνθρωπος . Αυτός ήταν ο Μανώλας!

Γνωρίζω και άλλα περιστατικά αλλά δε χωράνε  στο παρόν περίγραμμα.

Εκείνο  όμως που με θλίβει βαθύτατα είναι ότι τέτοιες προσωπικότητες, ο Δήμος Ηρακλείου,  όφειλε να μην αφήσει να πεθάνουν  στο περιθώριο, στην επαιτεία-στην διακονιά!  Ο Μανώλας ήταν από τους μικρούς-μεγάλους ανθρώπους που μας δίδαξαν ότι η παιδεία και το αντικείμενο εργασίας, το «τι» περιβαλλόμεθα ως άνθρωποι,  δεν μετράνε μπρος στην αξία της καρδιάς!..Στα αισθήματα του ανθρώπου!..

——————————————-

(*) Ο Πέτρος Μηλιαράκης δικηγορεί στα Ανώτατα Ακυρωτικά Δικαστήρια της Χώρας και στα Ευρωπαϊκά Δικαστήρια του Στρασβούργου και του Λουξεμβούργου (ECHR και GC – EU).

Πολιτιστικό Κέντρο Ηρακλείου

https://www.patris.gr/2020/04/11/online-ekdiloseis-apo-simera-prosferei-to-politistiko-synedriako-kentro-irakleioy/?fbclid=IwAR2xogXYN-dNyM3igvYJBXQy3gLgWMkWplASZPA5ODpXYpPMWNV1sgWqW3I

Το λιμάνι του Ηρακλείου

https://vimeo.com/401583028?ref=fb-share&1&fbclid=IwAR2_vptgtqARXoCZUvFsAT_PI3AGjzT5CBhnM_jcy_A8AoPRs_N5o98jLVc

Πανάνειο Δημοτικο Νοσοκομείο Ηρακλείου

Πανάνειο Δημοτικο Νοσοκομείο Ηρακλείου
Το Πανάνειο Δημοτικό Νοσοκομείο κατασκευάσθηκε με δαπάνη του Πανανού και Αθηνάς Θεοδουλάκη για να λειτουργήσει ως θεραπευτήριο. Οφείλει την ονομασία του στο όνομα του ιδρυτή του. Σύμφωνα με τις μαρμάρινες επιγραφές οι οποίες έχουν εντοιχιστεί στην είσοδο του κτηρίου, ο θεμέλιος λίθος του ασύλου τούδε των νοσούντων τέθηκε στις 28 Μαΐου 1895. Η επανάσταση του 1896 διέκοψε τις εργασίες κατασκευής του, οι οποίες άρχισαν εκ νέου το Νοέμβριο του ίδιου έτους, για να σταματήσουν ξανά το 1897. Μετά τη σύσταση της Κρητικής Πολιτείας οι εργασίες επαναλήφθηκαν το Δεκέμβριο του 1900. Σύντομα το έργο τελείωσε και τα επίσημα εγκαίνια τελέσθηκαν με μεγαλοπρέπεια στις 10-2-1902 στον Ναό του Αγίου Παντελεήμονος που κατασκευάσθηκε στο μεγάλο αίθριο του κτηριακού συγκροτήματος. Τότε, οι ιδρυτές του το παραχώρησαν στον ιερό ναό του Αγίου Μηνά, ενώ ένα χρόνο αργότερα η ενοριακή επιτροπή το μεταβίβασε με συμβολαιογραφική πράξη στον Δήμο Ηρακλείου.

Η θέση όπου κατασκευάστηκε το συγκρότημα επιλέχθηκε, μετά από έρευνα, ως η πλέον υγιεινή εντός της περιμέτρου των τειχών. Το κτήριο είναι λιθόκτιστο και στεγαζόταν με ξύλινη κεραμοσκεπή στέγη. Επειδή το οικόπεδο στο οποίο κτίστηκε είχε έντονη κλίση από δυσμάς προς ανατολάς το δυτικό τμήμα του εμφανίζεται ισόγειο ενώ το ανατολικό είναι διώροφο. Η οργάνωση των χώρων και η μορφολόγηση των όψεων έγινε σύμφωνα με τα νεοκλασικά πρότυπα της εποχής, συνδυασμένα θαυμάσια με τη λιτή και αυστηρή λειτουργικότητα που επέβαλε η χρήση του κτίσματος.
Η αρχιτεκτονική μορφή του είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Το κεντρικό τμήμα έχει σε κάτοψη μορφή ορθογωνίου παραλληλογράμου, στο κέντρο του οποίου σχηματίζεται μεγάλη αυλή-αίθριο. Στο αίθριο δεσπόζει ο ναός του Αγίου Παντελεήμονα. Οι πτέρυγες του κτίσματος όπου υπήρχαν οι θάλαμοι των ασθενών, διατάσσονταν στην ανατολική και τη δυτική πλευρά του αιθρίου. Η δυτική πλευρά έχει δύο ακόμη τμήματα, που εκτείνονται προς βοράν το ένα και προς νότο το άλλο, πέραν του βασικού παραλληλογράμμου της κάτοψης τα οποία προσδίδουν μεγαλύτερο μήκος στην πλευρά αυτή. Ο διαμήκης άξονας των πτερύγων εκτείνεται από βορρά προς νότο και έτσι όλοι οι θάλαμοι του νοσοκομείου είχαν ανατολικό ή δυτικό προσανατολισμό.
Στην σύνθεση των όψεων κυριαρχούν οι άξονες συμμετρίας. Τα ανοίγματα είναι υψίκορμα. Οι γωνίες του κτηρίου τονίζονται με λαξευμένη εμφανή ισόδομη λιθοδομή ενώ ψευδοπαραστάδες ορίζουν τις όψεις. Η κύρια είσοδος είχε διαμορφωθεί στο κεντρικό τμήμα της δυτικής όψης του συγκροτήματος. Προς αυτήν οδηγούσε στεγασμένη διάβαση, το στέγαστρο της οποίας έφερε πολύ ενδιαφέροντα μορφολογικά στοιχεία από λεπτοδουλεμένο ξύλο.
Κείμενο από odysseus.culture.gr
Φωτογραφία από ανάρτηση του George Agiomyrgianakis

ΤΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΣΕΙΣΜΌ ΤΟΥ 1856.Της Λιάνας Σταρίδα

ΤΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΣΕΙΣΜΌ ΤΟΥ 1856.

Στις 30 του Σεπτέμβρη του 1856 ξημερώματα Κυριακής, η πόλη σείστηκε από έναν από τους σφοδρότερους σεισμούς που χτύπησαν ποτέ το νησί. Οι Βασίλης και Κατερίνα Παπαζάχου στο βιβλίο τους για τους σεισμούς στην Ελλάδα υπολόγισαν ότι το μέγεθός του ήταν 7.7 Ρίχτερ και είχε επίκεντρο το Ηράκλειο. Το ίδιο αναφέρει και ο Ελευθέριος Πλατάκης στο άρθρο του « Οι σεισμοί της Κρήτης» στο περιοδικό  Κρητικά Χρονικά 4 (1950).
Εκατοντάδες άνθρωποι δεν πρόλαβαν να βγουν από τα χαμόσπιτα της πόλης και σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν από την τρομερή δόνηση που κράτησε τρία λεπτά της ώρας! Από τα 3620 σπίτια, 18 μόνο έμειναν όρθια και κατοικήσιμα. Αφηγείται χαρακτηριστικά  η Ευαγγελία Φραγκάκη στο βιβλίο της "Χάνδαξ- Κάστρο, το Ηράκλειό μου": «Ένα από τα 18 κατοικήσιμα σπίτια ήταν και το σπίτι της μάμης μου στο Τσικιμά σοκάκι (Τσικιμά = αδιέξοδο) κοντά στου Μαυραλή το χαμαμί στον Αρμένικο μαχαλά, του οποίου κατέπεσε μόνο ο τρίτος όροφος και έκτοτε το σπίτι έχει μείνει διώροφο. Το σπίτι είναι χτισμένο επί Βενετοκρατίας. Σκάβοντας στην αυλή, ο εκ μητρός πάππος μου Κων. Μιγάδης για να κατασκευάσει πατητήρι βρήκε κόκαλα και μία πλάκα που παριστάνει τον Αγιο Μάρκο με χρονολογία MDCVII (1607). Καθώς φαίνεται στην αυλή υπήρχε κάποτε ευκτήριος οίκος όπου ενταφιάζονταν οι κτήτορες του ιδιωτικού τούτου ναϊδρίου. Η πλάκα αυτή βρίσκεται στην αποθήκη της αδερφής μου Τιτίκας Ζαχαριουδάκη, στην οδό Ματίου 10 όπου μέχρι το 1918 υπήρχε του Μαυραλή το χαμαμί. Ελπίζω η πλάκα  να μεταφερθεί στο ΙΜΚ μετά την προσεχή κατεδάφιση του σπιτιού».
Τα ενετικά μνημεία έπαθαν ανεπανόρθωτες ζημιές. Ο  Ναός του Αγίου Τίτου γκρεμίστηκε.  Καταστράφηκε το μεγαλύτερο μέρος της Μονής του Αγίου Φραγκίσκου.  Κατέρρευσε ό,τι είχε απομείνει από το Δουκικό ανάκτορο που ήταν ήδη ερειπωμένο από το 1815,  κατέρρευσαν οι στρατώνες του Αγίου Γεωργίου και η βενετσιάνικη πύλη Voltone. Επιπλέον ξέσπασε πυρκαγιά στο Μεϊντάνι που έκαψε 48 καταστήματα.
  «H πόλις την πρωίαν της 1ης Οκτωβρίου 1856 ήτο άμορφος όγκος λίθων και ξύλων και χωμάτων και ευκολότερον εβάδιζέ τις δια μέσου των οικιών παρά δια των οδών, αι οποίαι είχαν σκεπαστεί τελείως», γράφει ο Στέφανος Ξανθουδίδης για το φοβερό σεισμό.
Ο Rochfort Scott που είχε επισκεφθεί την Κρήτη το 1834, λίγα χρόνια πριν το μεγάλο σεισμό, αποτελεί πολύτιμη μαρτυρία για το Ηράκλειο πριν την καταστροφή των Βενετσιάνικων κτιρίων:
«Οι κυριότεροι δρόμοι της πόλης έχουν μεγάλο φάρδος αλλά τραχιά λιθόστρωση. Υπάρχουν σ’ αυτούς κρήνες και κοσμούνται από δενδροστοιχίες που τους δίνουν μια ευχάριστη και δροσιστική όψη. Τα περισσότερα σπίτια είναι χαμηλά- σπάνια υπάρχει όροφος πάνω απ’ το ισόγειο- και είναι φτιαγμένα έτσι που οι μεγάλες στέγες τους προεξέχουν και οι ξύλινες κολώνες που τις στηρίζουν σχηματίζουν μία σκιερή κιονοστοιχία σε ολόκληρο το μήκος του δρόμου. Τα παζάρια είναι καλά και υπάρχει σ’ αυτά ένας αέρας φρεσκάδας και καθαριότητας, κάτι εξαιρετικά ευχάριστο και διαφορετικό από τα στενά, βρώμικα σοκάκια της Αλεξάνδρειας. Τα τείχη περιβάλλουν μία πολύ μεγάλη έκταση, όμως το πάνω ή ανατολικό κομμάτι της πόλης, με το να έχει υποστεί μεγάλη ζημιά από ένα σεισμό που έγινε λίγα χρόνια πριν , είναι σχεδόν ερημωμένο και παρουσιάζει συνολικά μια εικόνα διαφορετική απ’ αυτήν που μόλις περιέγραψα. Οι λίγοι δρόμοι που έχουν μείνει κατοικήσιμοι είναι στενοί και χωρίς λιθόστρωση. Τα σπίτια εδώ είναι ψηλά, χτισμένα μάλλον ακανόνιστα, με κήπους εδώ κι εκεί. Ανάμεσα στα δημόσια κτίρια του τόπου, εκείνα που θα πρέπει να σημειωθούν είναι ο στρατώνας και το στρατιωτικό νοσοκομείο, το ανάκτορο του Κυβερνήτη και ο Μητροπολιτικός Ναός των Ελλήνων…".
Η ανοικοδόμηση της πόλης μετά το σεισμό του 1856 άλλαξε τελείως την εικόνα της, όχι όμως και τον πολεοδομικό της ιστό που παρέμεινε αναλλοίωτος. Πρώτα απ’ όλα ανυψώθηκαν τα οδοστρώματα σε ορισμένους δρόμους, λόγω του πλήθους των οικοδομικών υλικών από τα κατεστραμμένα κτίσματα. Νέα κτίρια κατασκευάστηκαν και το Ηράκλειο απέκτησε τη μορφή που είχαν οι πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη Βαλκανική Χερσόνησο και στα παράλια της Μικράς Ασίας: κτίρια κυρίως διώροφα με υπόγειο, μεγάλες βοτσαλωτές αυλές και ψηλό περίβολο, σαχνισιά στον όροφο που στηρίζονταν σε ξύλινα ή σιδερένια φουρούσια, ξύλινες τετράριχτες κεραμοσκεπείς στέγες και αντισεισμική δόμηση με τσατμά.
Στα τέλη του 19ου αιώνα η πόλη είχε συνέλθει από το μεγάλο σεισμό και ο πληθυσμός συνεχώς αυξανόταν. Στην τελευταία απογραφή που είχε πραγματοποιηθεί το 1583 από τον Πιέτρο Kαστροφύλακα,  λογιστή των Συνδίκων Γενικών Προβλεπτών Zuanne Gretti και Julio Garzoni, αναφέρονταν 74 ενορίες με συνολικό πληθυσμό 11.794 κατοίκους. Η επόμενη απογραφή έγινε κατά συνοικίες το 1881 και αναφερόταν πληθυσμός 5.958 Χριστιανών και 13.198 Τούρκων.
Ο Ιωσήφ Χατζηδάκης που επισκέφθηκε την Κρήτη στα τέλη του 19ου αιώνα περιγράφει το Ηράκλειο όπως είχε ήδη διαμορφωθεί ως Βαλκανική πόλη. «Πλησιάσαντες προς τον λιμένα είδομεν το σύνολον της πόλεως Ηρακλείου. Η πόλις κείται παρά την εσχατιάν μικράς πεδιάδος και παρά τον αιγιαλόν του Κρητικού Πελάγους εις το μέσον περίπου της νήσου. Υπέρ τον πυκνόν και άτακτον σωρόν των οικιών υψούνται προς τον ουρανόν πολύ οξυκόρυφοι μιναρέδες και γιγαντιαίοι φοίνικες. Πάντα ταύτα στενώς περιβάλλουσι  τα πελώρια τείχη και περί ταύτα εξαπλούται το πεδίον του Ηρακλείου υπό λόφων χαμηλών διακοπτόμενον, υπέρ την πόλιν δε υψούται η Δίκτη, το όρος εφ’ ού εγεννήθη ο Ζεύς, και τέλος το όλον τοπίον περιορίζεται, ως υπό πλαισίου, υπό της σειράς των της Ίδης ορέων. Προς δυσμάς του Ηρακλείου φαίνεται το όρος Στρόμβαλον ως πυραμίς φέρουσα επί της κορυφής μικρόν, λευκόν παρεκκλήσιον.  Εις τους πρόποδας δε αυτού προς την θάλασσαν φαίνεται το χωρίον Ρογδιά επί θέσεως μαγευτικής, όπου σώζεται έτι έπαυλις του Μεχμέτ Αλή.  Και τοιαύτη μεν από της θαλάσσης η του Ηρακλείου άποψις, τερπνή άμα και γραφική. Μόλις όμως το ατμόπλοιον πλησιάση την είσοδο του λιμένος λυπηρά απογοήτευσις καταλαμβάνει τον ξένον. Το στόμιον του λιμένος και αυτός ο λιμήν είναι ούτω στενά, ώστε μετά δυσκολίας εισέρχεται το μικρόν «Πανελλήνιον» και μετά κόπου πολλού τοποθετείται εν αυτώ, μείζον δε ατμόπλοιον ουδόλως θα ηδύνατο να εισέλθη. Επειδή η ημέρα της αφίξεώς μας έτυχε Κυριακή, τα εν τω λιμένι πλοία 20-30 μικρά και μεγάλα είχον υψωμένην την σημαίαν αυτών. Παρετηρήσαμεν δε ότι, δύο μόνον ήσαν Οθωμανικαί, μία Γαλλική και δύο ή τρείς Ιταλικαί, αι δε λοιπαί πάσαι Ελληνικαί. Τον λιμένα περιβάλλουσιν υψηλά τείχη μεταβάλλοντα αυτόν εις λάκκον βαθύν. Απέναντι του μέσου του λιμένος σώζονται έτι υψηλά ευρύχωρα θολωτά νεώρια των Ενετών, κατά μήκος δε της προκυμαίας του λιμένος φαίνονται άθλιά τινα μαγαζεία. Αποβιβαζόμενος δια να εισέλθης εις την πόλιν διέρχεσαι πύλην, παρ’ ήν δύο φρουρούσι στρατιώται του τακτικού τουρκικού στρατού. Η πύλη κλείεται την νύχτα, ώστε και την ολίγην ταύτην θάλασσαν οι ατυχείς Ηρακλειώται μόνον εν ημέρα δύνανται να βλέπωσιν, οι δε ναύται των εν τω λιμένι πλοίων οφείλουσιν ενωρίς να επιστρέφωσιν εις τα πλοία των.
Αι κεντρικώτεραι οδοί είναι ρυμοτομημέναι κατ’ ευθείας γραμμάς, ικανώς ευρείαι, μακραί και λιθόστρωτοι. Και διατηρούνται μεν σχετικώς καθαραί, αλλά δυσχερώς και μετά κόπου βαδίζει τις επ’ αυτών ένεκα του ανωμάλου αυτών λιθοστρώτου. Έχουσι πάσαι όψιν σκοτεινήν και μονότονον, διότι ουδέν παράθυρον ανοίγει ελεύθερον εν ταις οδοίς αλλά και τα υπάρχοντα τυχόν τοιαύτα εισί κατάφρακτα, ως εις πάσαν Οθωμανικήν πόλιν.
Αι αγυιαί της αγοράς βρίθουσιν ανθρώπων, των πλείστων Οθωμανών, κακώς ενδεδυμένων, ρυπαρών και ανυποδήτων, εν οίς και ουκ ολίγοι Αιθίοπες  αμφοτέρων των φύλων…
…Πάσαι αι οδοί των τουρκικών συνοικιών φαίνονται έρημοι και σκολιαί. Καίτοι δε εντός της πόλεως του Ηρακλείου υπάρχουσι πολλοί κήποι ουδέν σημείον αυτών βλέπει ο διατρέχων τας οδούς, διότι πάντες αποφράσσονται προς το μέρος τούτο δι’ υψηλοτάτων τοίχων. Προ της καλουμένης πύλης του Λαζαρέτου υπάρχει πλατεία ευρύχωρος και από ταύτης εκτείνεται προς δυσμάς οδός ευρεία με διπλήν συστοιχίαν δένδρων εκατέρωθεν. Η οδός αύτη είναι η μόνη εν Ηρακλείω υπενθυμίζουσα τας των Ευρωπαϊκών πόλεων. Ο περίπατος γίνεται συνήθως επί των επάλξεων του τείχους. Εισί δε ευρύταται αύται ώστε να αντιπαρέρχωνται επ’ αυτών ακολύτως δύο και τρείς άμαξες. Ο επ’ αυτών περιπατών υψηλά ευρισκόμενος έχει κάτωθέν του ένθεν μεν την πόλιν, ένθεν δε το πεδίον του Ηρακλείου και προς το βόρειον του τείχους μέρος το Κρητικόν Πέλαγος, ούτινος τα κύματα θραύονται επί της βάσεως του τείχους. Εφ’ εκάστης πύλης, ως και επί των εξωτερικών παρειών του τείχους, από διαστήματος εις διάστημα υπάρχουσιν ανάγλυφοι πτερωτοί λέοντες της Ενετίας και πολλά άλλα οικόσημα ευγενών Ενετών…
…. Εντός της πόλεως, θέας άξια οικοδομήματα είναι το Γενί (νέον) Τζαμί, ωκοδομημένον εκ τετραγώνων λίθων, αρχιτεκτονικής μεγαλοπρεπούς και επιβλητικής, επεστεγαζόμενον δια μεγίστου θόλου και επικοσμούμενον δια υψηλοτάτου κομψού και ελαφρού μιναρέ, φέροντος δύο υπερκειμένους αλλήλοις κυκλοτερείς εξώστας.  Το τζαμίον τούτο εκτίσθη επί της θέσεως ένθα ίστατο άλλοτε ο Ναός του Αγίου Μάρκου, εις το κέντρον της αγοράς του Ηρακλείου. Παρ’ αυτό σώζεται έτι Ενετικόν ανάκτορον φέρον έξωθεν κατά το μέσον του ύψους του ολόκληρον ζωφόρον Ενετικών αναγλύφων παρασήμων. Το Μέγαρον τούτο χρησιμεύει νυν ως αποθήκη αχρήστων όπλων…
… Από πολλών ήδη ετών έχουσι καταθέση οι χριστιανοί κάτοικοι της πόλεως τα θεμέλια μεγαλοπρεπούς εκκλησίας και έχουσιν ήδη υψώση ταύτην μέχρι τεσσάρων περίπου μέτρων υπέρ την γην, πολλά όμως θα παρέλθωσιν ακόμη έτη μέχρι της συμπληρώσεως του έργου, διότι τα θεμέλια ετέθησαν πολυτελέστερα ή όσων επαρκούσιν οι πόροι της κοινότητος.
Εις το μέσον της πλατείας Πασσά – Πόρτα υπάρχει περικαλλές αναβρυτήριον Ενετικής κατασκευής. Έξ μαρμάρινοι λέοντες κυκλοτερώς περί στήλην επί των οπισθίων ποδών των καθήμενοι προχέουσι διηνεκώς από του στόματος αυτών ύδωρ διαυγές εντός λεκάνης επίσης μαρμαρίνης. Επί της στήλης και υπέρ την κεφαλήν των λεόντων στηρίζεται μικροτέρα μαρμαρίνη κομψή λεκάνη φέρουσα ραβδώσεις ομοίας προς τας της αχιβάδος, από του μέσου δε ταύτης υψούται αυλός, αφ’ ου εκσφενδονίζεται υψηλά ύδωρ δια πολλών ηθμοειδών τρημάτων αποτελούν πίδακα.
Επί Ενετών υπήρχον εν Ηρακλείω 8 μεγάλαι εκκλησίαι, αίτινες σώζονται πάσαι σχεδόν μέχρι τούδε μεταβεβλημέναι εις τζαμία, τα μεν καλώς διατηρούμενα, τα δε κατηρειπωμένα.
Έξωθεν του Βαλιδέ Τζαμίου υπάρχει κρήνη εφ’ ης έχουσι στήσει άγαλμα, όπερ είδε και επήνεσε πολύ ο Τουρνεφόρτ λέγων, ότι μετηνέχθη εκεί εκ Γόρτυνος υπό των Ενετών».